„Losem rzuceni…” – pamięć Sybiru i powrót zapomnianego głosu literatury

19 lutego 2026 roku w siedzibie Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy odbył się finał Miejskiego Konkursu Recytatorsko-Plastycznego „Losem rzuceni…”, poświęconego pamięci Polaków deportowanych na Syberię. Wydarzenie zgromadziło młodzież, nauczycieli oraz przedstawicieli środowiska Sybiraków, dla których troska o zachowanie świadectwa historii pozostaje moralnym zobowiązaniem wobec minionych pokoleń.

Naszą szkołę reprezentowały uczennice: Wiktoria Pawłowska (kl. 1C), Magdalena Kaczmarczyk, Ewa Jankowska i Klara Kozańska (kl. 1A) oraz Anna Sobocińska, Alicja Nabakowska  (kl.4R)               i Milena Włodarczyk (3H). Ich zaangażowanie przyniosło sukcesy w dwóch kategoriach konkursowych. W części recytatorskiej II miejsce zajęła Wiktoria Pawłowska, natomiast w kategorii plastycznej III miejsce zajęła Anna Sobocińska.

Tegoroczny udział w konkursie miał jednak znaczenie znacznie szersze niż sam wynik rywalizacji. Punktem odniesienia stała się bowiem postać Ludwiki Biesiadowskiej - jednej                                          z bohaterek przygotowywanego na Uniwersytecie Rzeszowskim Słownika biograficznego polskich pisarek emigracyjnych 1939–1989, realizowanego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. Podstawową ideą tego przedsięwzięcia jest przywracanie zbiorowej pamięci o autorkach, których twórczość powstawała na emigracji i przez lata pozostawała niemal nieobecna w polskiej świadomości literackiej.

Realizacja szkolnego projektu była efektem współpracy między nauczycielami języka polskiego i historii oraz biblioteką szkolną, co pozwoliło połączyć refleksję literacką z pogłębionym kontekstem historycznym. Dzięki temu udział w konkursie stał się nie tylko wydarzeniem artystycznym, lecz również ważnym doświadczeniem edukacyjnym.

Uczniowie naszej szkoły po raz kolejny włączają się w odkrywanie dorobku mniej znanych pisarek emigracyjnych. Wydarzeniom tym towarzyszy autentyczne wzruszenie oraz szczere zainteresowanie młodzieży, które pokazują, jak istotną rolę inicjatywa ta odgrywa nie tylko jako przedsięwzięcie badawcze, lecz także jako przestrzeń kształtowania świadomości historycznej i kulturowej młodego pokolenia.

Nie jest to pierwsze takie doświadczenie. 30 kwietnia 2025 roku uczennice naszej szkoły uczestniczyły w panelu popularnonaukowym poświęconym innej bohaterce przygotowywanego słownika - Lilianie Rydzyńskiej.

Po Ludwice Biesiadowskiej pozostały wiersze publikowane w tomikach i na łamach emigracyjnej prasy oraz nieliczne, niewyraźne fotografie. To jednak wystarcza, by spróbować odtworzyć jej obecność w historii. Literatura nie tylko opisuje doświadczenie - potrafi je również ocalić. Dlatego poznawanie twórczości poetki staje się formą przywracania pamięci o jej życiu i losie.

Ludwika Biesiadowska – polonistka, bibliotekarka i matka – przeżyła dramatyczny przełom w 1940 roku, gdy została zmuszona do rozstania z córką. Jej wojenne losy prowadziły przez Lidę, Baranowicze i Orszę, aż do pięcioletniego pobytu w syberyjskim łagrze Jaja. Doświadczenie deportacji i niewoli ukształtowało jej postawę oraz niezwykłą siłę wewnętrzną. Po opuszczeniu Związku Sowieckiego dołączyła do Armii Andersa, gdzie służyła w Pomocniczej Służbie Kobiet.

Biografia poetki została utrwalona nie tylko w faktach historycznych, lecz również w jej poezji. Wybrane wiersze pozwalają prześledzić najważniejsze, a zarazem najbardziej tragiczne momenty jej życia.

Utwór „W łagrze”, zaprezentowany przez Klarę Kozańską, przywołuje doświadczenie syberyjskiej niewoli - codzienność obozu pracy, której nie sposób wymazać z pamięci.
Wiersz „Samotność”, interpretowany przez Ewę Jankowską, ukazuje stan duchowego osamotnienia i poczucie wykorzenienia, jakie towarzyszyło emigracyjnemu losowi poetki.
„Ballada o Bożym Narodzeniu w Wilnie 1942 r.”, przedstawiona przez Magdalenę Kaczmarczyk, ukazuje dramat rozłąki i tęsknotę szczególnie dotkliwą w czasie świąt - moment, w którym prywatne cierpienie splata się z doświadczeniem historycznej tragedii.
Natomiast wiersz „Filozofia”, zaprezentowany przez Wiktorię, stanowi swoiste podsumowanie życiowej postawy autorki - przekonanie, że nawet najtrudniejsze doświadczenia nadają sens ludzkiej egzystencji i świadczą o wartości przeżytego życia.

Dzięki takim tekstom poezja Ludwiki Biesiadowskiej staje się świadectwem historii - zapisem doświadczenia deportacji, wojennej tułaczki i emigracyjnej samotności, a zarazem świadectwem niezwykłej siły duchowej.

Podsumowaniem projektu jest załączony film przygotowany przez Łukasza Magdziarza z klasy 5H, który stanowi syntetyczne ujęcie pracy uczniów oraz refleksji towarzyszącej poznawaniu biografii i twórczości poetki.

Zapraszamy do poznania życia i twórczości Ludwiki Biesiadowskiej - jednej z tych kobiet, których głos, dzięki pracy badaczy i sile literatury, powraca dziś do zbiorowej pamięci.

Biogram poetki dostępny jest na stronie projektu:
https://www.polskiepisarkiemigracyjne.pl/Biesiadowska-Ludwika.html

Więcej informacji o projekcie Słownika biograficznego polskich pisarek emigracyjnych 1939–1989:
https://www.polskiepisarkiemigracyjne.pl/index.html

Źródła fotografii:

• L. Biesiadowska-Szklarek. Ze zbiorów Związku Sybiraków Zarząd Główny, udostępnione przez Centrum Archiwistyki Społecznej.
• L. Biesiadowska-Szklarek jako ochotniczka. Ze zbiorów Związku Sybiraków Zarząd Główny. Udostępnione przez Centrum Archiwistyki Społecznej.